Makale

Ebu Ali el-Hasan Merrâkuşî’nin Eserinde Zerkâliyye (Evrensel Disk) Yapım Kılavuzu

Özet

XIII. yüzyılın büyük astronomlarından Ebu Ali el-Hasan el-Merrâkuşî birçok astronomi aletinin yapım ve kullanım kılavuzunu barındıran Cāmiʿu’l-mebādī ve’l-ġāyāt fī ʿilmi’l-mīḳāt (A’dan Z’ye Mîkāt İlmi Ansiklopedisi) isimli eserin yazarıdır. Bu makalede, söz konusu eserde zerkālîyye adı verilen aletin yapımına ilişkin kılavuzu çevrilmiş, dayandığı çalışma prensibi incelenmiş ve günümüz okuyucusuna yönelik olarak matematiksel yorumu yapılmıştır.
Genel hatlarıyla bütün düzlem usturlaplar, her bir enlem için ayrı ayrı oluşturulmuş diskler yardımıyla ölçüm yapabilmektedirler. Bu makalede ela aldığımız disk ise özellikle Endülüslü astronom Zerkālî (ö. 1100) tarafından geliştirilmiş olup İslam astronomisine özgü olan, her enlemde ölçüm yapmayı mümkün kılan zerkālîyye ya da Batı’da bilinen adı ile sâfiha’ya ilişkindir. Enlemden bağımsız çalışabilmesi sebebi ile de günümüzde “evrensel” usturlap olarak nitelendirilmiştir.
Merrâkuşî’nin kendi çağında zerkālîyye’ adı verilen bu evrensel diski ele almış olması, bir bakıma İslam bilim havzaları arasında bilginin aktarımı ve dolaşımının anlaşılması hususunda somut bir örnektir ve bu yönüyle de makalemizde değerlendirilmiştir.
Makalede Merrâkuşî’nin eserinin konusu ve önemi, evrensel usturlabın izdüşüm prensibi modern gösterimleri ve matematiksel açıklamaları ele alınmıştır. Ayrıca aletin çizimi için gerekli formüller oluşturulmuş ve Fransa Milli Kütüphanesi (Or. No.2507-2508) kayıtlı Paris nüshası kullanılarak aletin bu ilişkilere dayalı çizimi yapılmıştır. Alet üzerinde yer alan yıldız ve Kopça ay isimleri de türetilen tablolar halinde sunulmuştur. Son olarak farklı nüshalar karşılaştırılarak metin çevirisine ve yorumuna yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Merrâkuşî Zerkālî Zerkālîyye Usturlap Mikāt Safiha Evrensel disk Astronomi aletleri